Followers

Monday, September 19, 2016

Narayaneeyam - Dasakam 98 (Nishkala Brahma)



Narayaneeyam - Dasakam 98 (Nishkala Brahma) 

 https://youtu.be/sU13LUGvmJk

 

http://youtu.be/WAvDkc9mdo8


==============
Dashaka 98
यस्मिन्नेतद्विभातं यत इदमभवद्येन चेदं य एत-
द्योऽस्मादुत्तीर्णरूप: खलु सकलमिदं भासितं यस्य भासा ।
यो वाचां दूरदूरे पुनरपि मनसां यस्य देवा मुनीन्द्रा:
नो विद्युस्तत्त्वरूपं किमु पुनरपरे कृष्ण तस्मै नमस्ते ॥१॥
यस्मिन्-एतत्-विभातं on which (base) this (universe) is manifested
यत:-इदम्-अभवत्- from which this (universe) became
येन च-इदं य एतत्- with which (into which) it merges, which itself is this (universe)
य:-अस्मात्-उत्तीर्ण-रूप: who from this is transcended form
खलु सकलम्-इदं भासितं indeed all this illumined (universe)
यस्य भासा whose illumination (it is)
य: वाचां दूर-दूरे that who is from description far beyond
पुन:-अपि मनसां again also from mind's concept
यस्य देवा मुनीन्द्रा: whose the gods and great sages
नो विद्यु:-तत्त्वरूपं do not know true nature
किमु पुन:-अपरे what of others
कृष्ण तस्मै नमस्ते to that Krishna, salutations
It is Brahaman itself, on whose base this universe is manifested, from which this universe became, into which it merges, which itself is the universe, who is transcended from this all, from whose illumination the universe is illumined, whose illumination it is. Again, who is far beyond all description and also from the mind's conception. Whose true nature the gods and sages do not know, what of other lesser beings. To That Krishna, Brahaman itself, salutations.
जन्माथो कर्म नाम स्फुटमिह गुणदोषादिकं वा न यस्मिन्
लोकानामूतये य: स्वयमनुभजते तानि मायानुसारी ।
विभ्रच्छक्तीररूपोऽपि च बहुतररूपोऽवभात्यद्भुतात्मा
तस्मै कैवल्यधाम्ने पररसपरिपूर्णाय विष्णो नमस्ते ॥२॥
जन्म-अथ: कर्म नाम birth, then activity certainly
स्फुटम्-इह clearly here
गुण-दोष-आदिकं (comprising of) of Gunas' faults etc.,
वा न यस्मिन् or in whom (there is)
लोकानाम्-ऊतये for the world's protection
य: स्वयम्-अनुभजते who himself undertakes
तानि माया-अनुसारी those according to Maayaa
विभ्रत्-शक्ती:-अरूप:-अपि projecting the power (of Vidyaa and Avidyaa), also formless
च बहुतर-रूप:-अवभाति- and many forms taking
अद्भुत्-आत्मा of wonderful nature
तस्मै कैवल्य-धाम्ने for him liberation personified
पर-रस-परिपूर्णाय Supreme Bliss Infinite
विष्णो नमस्ते O Vishnu! Salutations to Thee
Clearly here in this world, for its protection, Thou do take birth, activity, name etc., by Thy power of Maayaa, comprising of the Gunaas and Vidyaa and Avidyaa. O Thou of wondeerful nature! O Home of liberation! Though formless, Thou do take on many forms. O Vishnu! Supreme Bliss Infinite! Salutations to Thee.
नो तिर्यञ्चन्न मर्त्यं न च सुरमसुरं न स्त्रियं नो पुंमांसं
न द्रव्यं कर्म जातिं गुणमपि सदसद्वापि ते रूपमाहु: ।
शिष्टं यत् स्यान्निषेधे सति निगमशतैर्लक्षणावृत्तितस्तत्
कृच्छ्रेणावेद्यमानं परमसुखमयं भाति तस्मै नमस्ते ॥३॥
नो तिर्यञ्चम्-न मर्त्यं not bird or animal nor human being
न च सुरम्-असुरम् and not god or demon
न स्त्रियं नो पुंमांसं not a woman or a man
न द्रव्यं कर्म जातिं not a substance, function, species
गुणम्-अपि attributes also
सत्-असत्-वा-अपि existent or non existent also
ते रूपम्-आहु: Thy form is said to be
शिष्टं यत् स्यात्- left over whatever is
निषेधे सति निगम-शतै:- negated having been by several Upanishads
लक्षण-आवृत्तित:-तत् by references implied, that
कृच्छ्रेण-आवेद्यमानं with difficulty made to know
परम-सुखमयं भाति the Supreme Bliss shines
तस्मै नमस्ते to That Thee salutations
Thy form is said to be, by the wise, of neither bird or animal or of a human being, a god or a demon, a woman or a man, nor is it substance, function, species or attribute, existent or non existent. By such negations by several Upanishads, what is left over, is with great difficulty and implied references made to be known as the Supreme Bliss that shines. To That Thee, salutations.
मायायां बिम्बितस्त्वं सृजसि महदहङ्कारतन्मात्रभेदै-
र्भूतग्रामेन्द्रियाद्यैरपि सकलजगत्स्वप्नसङ्कल्पकल्पम् ।
भूय: संहृत्य सर्वं कमठ इव पदान्यात्मना कालशक्त्या
गम्भीरे जायमाने तमसि वितिमिरो भासि तस्मै नमस्ते ॥४॥
मायायां बिम्बित:-त्वं in Maayaa reflected Thou
सृजसि महत्-अहङ्कार- do project Mahat, Ahankaara
तन्मात्र-भेदै:- the (five) Tanmaatraas, different
भूत-ग्राम-इन्द्रिय-आद्यै:-अपि the elements' group, senses etc., also
सकल-जगत्- the whole universe
स्वप्न-सङ्कल्प-कल्पम् like a dream projected artcle
भूय: संहृत्य सर्वं again withdrawing everything
कमठ इव पदानि- like a tortoise, its legs
आत्मना कालशक्त्या by Thy own Kaal Shakti
गम्भीरे जायमाने तमसि in the intense produced darkness
वितिमिर: भासि free from that darkness, Thou do shine
तस्मै नमस्ते to That Thee salutations
Thou do reflect Thyself in Thy Maayaa, and project the Mahat (whole creation), Ahankaar (Ego), the five different Tanmaatraas (sound, touch,form,taste and smell), the group of five elements (fire,earth, space, air and water), and the senses and the mind etc., also. The whole universe is projected like a dream and the articles in the dream. Again withdrawing everything into Thyself with Thy power of Kaal (Time), like the totoise drawing in its legs, an intense darkness is produced. Uneffectedd by this darkness, Thou do shine. To That Thee salutations.
शब्दब्रह्मेति कर्मेत्यणुरिति भगवन् काल इत्यालपन्ति
त्वामेकं विश्वहेतुं सकलमयतया सर्वथा कल्प्यमानम् ।
वेदान्तैर्यत्तु गीतं पुरुषपरचिदात्माभिधं तत्तु तत्त्वं
प्रेक्षामात्रेण मूलप्रकृतिविकृतिकृत् कृष्ण तस्मै नमस्ते ॥५॥
शब्द-ब्रह्म-इति Primeval Sound, as
कर्म-इति-अणु-इति Karma as, as Atom,
भगवन् Lord!
काल इति-आलपन्ति as time, thus speak of
त्वाम्-एकं विश्व-हेतुं Thou one only cause of the universe
सकलमयतया being in everything
सर्वथा कल्प्यमानम् in every way concievable
वेदान्तै:-यत्तु गीतं by Vedaant, what is stated
पुरुष-पर-चित्-आत्मा- Purush, Supreme Being, Pure Consciousness, Aatman,
अभिधं तत्तु तत्त्वं is called, that reality alone
प्रेक्षा-मात्रेण by (whose) just a glance
मूल-प्रकृति-विकृति-कृत् the Moola Prakriti's (Maayaa's) modification caused
कृष्ण तस्मै नमस्ते O Krishna! Salutations to Thee
O Lord! Thou being the only one cause of the universe, being in everything and concievable in everything are described as and are spoken of as the Primeval Sound, Karma, Atom, Time and so on. In Vedaant that reality alone is called Purusha, Supreme Being, Pure Conciousness and Aatma, and by whose mere glance causes Maayaa to project the universe with various modifications. O Lord Krishna! salutations to Thee.
सत्त्वेनासत्तया वा न च खलु सदसत्त्वेन निर्वाच्यरूपा
धत्ते यासावविद्या गुणफणिमतिवद्विश्वदृश्यावभासम् ।
विद्यात्वं सैव याता श्रुतिवचनलवैर्यत्कृपास्यन्दलाभे
संसारारण्यसद्यस्त्रुटनपरशुतामेति तस्मै नमस्ते ॥६॥
सत्त्वेन-असत्तया वा by existing or non existing
न च खलु सदसत्त्वेन and not indeed by (both) existing and nonexisting
निर्वाच्यरूपा धत्ते unexplicable causes
या-असौ-अविद्या which this Avidyaa (ignorance)
गुण-फणि-मति-वत्- rope snake concept like
विश्व-दृश्य-अवभासम् the universe projection appearance
विद्यात्वं सा-एव याता becoming Vidyaa (knowledge) that itself becomes
श्रुति-वचन-लवै:- with some few statements of Vedas
यत्-कृपा-स्यन्द-लाभे which along with the grace stream getting
संसार-अरण्य-सद्य:- the world forest quickly
त्रुटन-परशुताम्-एति to cut, an axe becomes
to That Thee salutations
Avidyaa, ignorance, which cannot be described as existent or non existent or even both, projects the objective world, just as a rope is projected as a snake. When Avidyaa gets transformed into Vidyaa as a result of God's grace flowing like a stream, coupled with hearing of some statements of the scriptures, it becomes the axe which cuts the forest of the objective world. O Lord! to That Thee salutations.
भूषासु स्वर्णवद्वा जगति घटशरावादिके मृत्तिकाव-
त्तत्त्वे सञ्चिन्त्यमाने स्फुरति तदधुनाप्यद्वितीयं वपुस्ते ।
स्वप्नद्रष्टु: प्रबोधे तिमिरलयविधौ जीर्णरज्जोश्च यद्व-
द्विद्यालाभे तथैव स्फुटमपि विकसेत् कृष्ण तस्मै नमस्ते ॥७॥
भूषासु स्वर्ण-वत्-वा in ornaments lke gold,or
जगति घट-शराव-आदिके in the universe, in earthen pots and vessels etc.,
मृत्तिकावत्- clay like
तत्त्वे सञ्चिन्त्यमाने in the nature of reality, reflecting
स्फुरति तत्-अधुना-अपि- shines that, even now
अद्वितीयं वपु:-ते the non dual self of Thine
स्वप्न-द्रष्टु: प्रबोधे for the dreamer, on waking up
तिमिर-लय-विधौ when darkness vanishes, that state (of light)
जीर्ण-रज्जो:-च यत्-वत्- worn out rope that, similarly
विद्यालाभे तथा-एव on gaining Vidyaa (knowledge) thus only
स्फुटम्-अपि विकसेत् Reality also is (seen) clearly
कृष्ण तस्मै नमस्ते That (Reality) Krishna! Salutations to Thee
Even when this world is seen as existing, it is Thy nondual self in Reality, just as there is gold in all ornaments and clay in all earthen pots and vessels. Just as for a dreamer, on waking up, darkness vanishes, a worn out rope is seen clearly. When knowldege dawns, it becomes crystal clear through the total sublation of the objective world into Thyself, their substratum. To That Krishna! salutations.
यद्भीत्योदेति सूर्यो दहति च दहनो वाति वायुस्तथान्ये
यद्भीता: पद्मजाद्या: पुनरुचितबलीनाहरन्तेऽनुकालम् ।
येनैवारोपिता: प्राङ्निजपदमपि ते च्यावितारश्च पश्चात्
तस्मै विश्वं नियन्त्रे वयमपि भवते कृष्ण कुर्म: प्रणामम् ॥८॥
यत्-भीत्या-उदेति सूर्य: by whose fear rises the sun
दहति च दहन: and burns fire
वाति वायु:-तथा-अन्ये blows wind, and others
यत्-भीता: पद्मज-आद्या: by fearing (whom) Brahmaa and others
पुन:-उचित-बलीन्- again appropriate offerings
आहरन्ते-अनुकालं bring at proper time
येन-एव-आरोपिता: by whom alone are raised,
प्राक्-निज-पदम्-अपि first, to their own status also
ते च्यावितार:-च पश्चात् and they are removed later
तस्मै विश्वं नियन्त्रे to that world Controller
वयम्-अपि भवते कृष्ण we also to Thee O Krishna
कुर्म: प्रणामम् make prostrations
Fearing whom the sun rises, the fire burns, the wind blows, and Brahmaa and others bring appropriate offerings (perform their functions) at the proper time. By whom alone they are raised to their places at the beginning of creation and later removed. To That Controller of the world! To Thee Krishna! we make prostrations.
त्रैलोक्यं भावयन्तं त्रिगुणमयमिदं त्र्यक्षरस्यैकवाच्यं
त्रीशानामैक्यरूपं त्रिभिरपि निगमैर्गीयमानस्वरूपम् ।
तिस्रोवस्था विदन्तं त्रियुगजनिजुषं त्रिक्रमाक्रान्तविश्वं
त्रैकाल्ये भेदहीनं त्रिभिरहमनिशं योगभेदैर्भजे त्वाम् ॥९॥
त्रैलोक्यं भावयन्तं the three worlds creating
त्रिगुणमयम्-इदं comprising of three gunas, this
त्र्यक्षरस्य-ऐकवाच्यं of the three letters one and only meaning
त्रि-ईशानाम्-ऐक्यरूपम् of the three Dieties one and only form
त्रिभि:अपि निगमै:- by the three Vedas also
गीयमान-स्वरूपम् is sung Thy true nature
तिस्र:-अवस्था विदन्तं the three states knowing
त्रियुग-जनि-जुषं in the three Yugas taking incarnation
त्रि-क्रम-आक्रान्त-विश्वं in three steps covers the world
त्रैकाल्ये भेदहीनं in the three periods of time who is unchanged
त्रिभि:-अहम्-अनिशं by three, I always
योगभेदै:-भजे त्वाम् different Yogas, worship Thee
Thou do manifest the three worlds comprising of the three gunas. Thou alone are the meaning of the word made up of the three letters (AUM). Thou are one manifestation as the Trinity - Brahmaa Vishnu and Shiva. Thy true nature is sung of by the three Vedas. Thou as pure consciousness are aware of the three states of waking dream and sleep. Thou do take incarnation in the three Yugas, and cover the whole world in three strides. In the three periods of time - past present and future, Thou are unchanged. I always worship Thee by the means of three yogas - Gyaan, Bhakti and Karma.
सत्यं शुद्धं विबुद्धं जयति तव वपुर्नित्यमुक्तं निरीहं
निर्द्वन्द्वं निर्विकारं निखिलगुणगणव्यञ्जनाधारभूतम् ।
निर्मूलं निर्मलं तन्निरवधिमहिमोल्लासि निर्लीनमन्त-
र्निस्सङ्गानां मुनीनां निरुपमपरमानन्दसान्द्रप्रकाशम् ॥१०॥
सत्यं शुद्धं विबुद्धं eternal, pure, ever awake
जयति तव वपु:- shines Thy form
नित्य-मुक्तं निरीहं ever free, desireless
निर्द्वन्द्वं निर्विकारं beyond opposites, changeless
निखिल गुण-गण- all values (good qualities)
व्यञ्जन-आधार-भूतम् manifesting and holding, the source
निर्मूलं निर्मलं तत्- causeless, taintless (free from ignorance)
निरवधि-महिम-उल्लासि limitless glory resplendent (shining)
निर्लीनम्-अन्त:- latent in the hearts
निस्सङ्गानाम् मुनीनां of attachment free sages
निरुपम-परम-आनन्द- unparalleled blissfull conscious
सान्द्र-प्रकाशम् concentrated luminating
Eternal, pure, ever awake, shines Thy Being, ever free, desireless, beyond opposites, changeless, the source of manifesting and holding of all values and good qualities, causeless, taintless from ignorance, eminating limitless glory, latent in the hearts of the non attached, luminous with the light of concentrated Supreme Bliss.
दुर्वारं द्वादशारं त्रिशतपरिमिलत्षष्टिपर्वाभिवीतं
सम्भ्राम्यत् क्रूरवेगं क्षणमनु जगदाच्छिद्य सन्धावमानम् ।
चक्रं ते कालरूपं व्यथयतु न तु मां त्वत्पदैकावलम्बं
विष्णो कारुण्यसिन्धो पवनपुरपते पाहि सर्वामयौघात् ॥११॥
दुर्वारं द्वादश-आरं irreversible, with twelve spokes (12 months)
त्रिशत-परिमिलत्-षष्टि- with three hundred combined sixty
पर्व-अभिवीतं limbs, (360 teeth or days) consituting
सम्भ्राम्यत् क्रूर-वेगं whirling with fierce speed
क्षणमनु जगत्-आच्छिद्य every moment the universe cutting
सन्धावमानं running (forward)
चक्रं ते कालरूपं Thy wheel of time
व्यथयतु न तु मां torment it may not me
त्वत्-पदैक-अवलम्बं Thy feet alone the refuge (to whom)
विष्णो कारुण्यसिन्धो O Vishnu! O Ocean of Compassion!
पवनपुरपते O Lord of Guruvaayur!
पाहि-सर्व-आमय-औघात् save (me) from the ailments altogather
O Vishnu! Thy irreversible wheel of time with its twelve spokes(months),and 360 teeth (days), whirling with ferocious speed, cutting the universe every moment , and running forward, may it not torment me, whose only refuge is at Thy feet. O Ocean of Compassion! O Lord of Guruvaayur! save me from my hosts of ailments.



दशक ९८
यस्मिन्नेतद्विभातं यत इदमभवद्येन चेदं य एत-
द्योऽस्मादुत्तीर्णरूप: खलु सकलमिदं भासितं यस्य भासा ।
यो वाचां दूरदूरे पुनरपि मनसां यस्य देवा मुनीन्द्रा:
नो विद्युस्तत्त्वरूपं किमु पुनरपरे कृष्ण तस्मै नमस्ते ॥१॥
यस्मिन्-एतत्-विभातं जिसमें (आधार में) यह (जगत) प्रकाशित है,
यत:-इदम्-अभवत्- जिससे यह (जगत) प्रतिष्ठित है
येन च-इदं य एतत्- और जिसके द्वारा, और जो यह (जगत) है
य:-अस्मात्-उत्तीर्ण-रूप: जो इस (जगत) से अतिक्रम कर के है
खलु सकलम्-इदं भासितं निश्चय ही सब कुछ यह कान्ति मय
यस्य भासा जिसकी कान्ति है
य: वाचां दूर-दूरे जो वाणी से परे है
पुन:-अपि मनसां फिर मन से भी परे है
यस्य देवा मुनीन्द्रा: जिसकी (महिमा) देवगण और मुनिजन
नो विद्यु:-तत्त्वरूपं न जान सके तत्त्व रूप
किमु पुन:-अपरे कैसे फिर अन्य कोई
कृष्ण तस्मै नमस्ते हे कृष्ण उन आपको नमस्कार है
जिसका आधार पा कर यह जगत प्रकाशित है, जिससे यह जगत प्रतिष्ठित है, जिसके द्वारा निर्मित है, जो स्वयं यह जगत है, जो इस जगत का अतिक्रम कर के भी स्थित है, जो भी सब कान्तिमय है, वह जिसकी कान्ति है, जो वाणी और मन से परे है, जिसकी महिमा के तत्त्व को देवगण और मुनिजन न जान सके, उसे और कोई कैसे जान सकेगा। हे कृष्ण! आपको नमस्कार है।
जन्माथो कर्म नाम स्फुटमिह गुणदोषादिकं वा न यस्मिन्
लोकानामूतये य: स्वयमनुभजते तानि मायानुसारी ।
विभ्रच्छक्तीररूपोऽपि च बहुतररूपोऽवभात्यद्भुतात्मा
तस्मै कैवल्यधाम्ने पररसपरिपूर्णाय विष्णो नमस्ते ॥२॥
जन्म-अथ: कर्म नाम जन्म और कर्म निश्चय ही
स्फुटम्-इह स्पष्टतया यहां
गुण-दोष-आदिकं त्रिगुणों और दोषों आदि
वा न यस्मिन् अथवा नहीं हैं जिसमें
लोकानाम्-ऊतये लोकजन के कल्याण के लिए
य: स्वयम्-अनुभजते जो स्वयं अङ्गीकार करते हैं
तानि माया-अनुसारी उनको माया के अनुसार
विभ्रत्-शक्ती:-अरूप:-अपि धारण करते हुए शक्ति को और रूप रहित भी
च बहुतर-रूप:-अवभाति- और अनेक रूपों मे प्रतीत होते हैं
अद्भुत्-आत्मा अद्भुत आत्मा वाले
तस्मै कैवल्य-धाम्ने उन मुक्ति के एकमात्र धाम को
पर-रस-परिपूर्णाय परम आनन्दरस से परिपूर्ण को
विष्णो नमस्ते हे विष्णो! (आपको) नमस्कार है
जिनमें जन्म कर्म गुण और दोष स्पष्टतया विद्यमान नहीं हैं, किन्तु जो लोकजन के कल्याण के लिए माया के अनुसार इन सब को अङ्गीकार करते हैं, शक्तियों का संचार करते हैं और रूप रहित हो कर भी अनेक रूपों में प्रतीत होते हैं, मुक्ति के एकमात्र धाम, परम आनन्दरस परिपूर्ण अद्भुत आत्मा, हे विष्णो! आपको नमस्कार है।
नो तिर्यञ्च न मर्त्यं न च सुरमसुरं न स्त्रियं नो पुमांसं
न द्रव्यं कर्म जातिं गुणमपि सदसद्वापि ते रूपमाहु: ।
शिष्टं यत् स्यान्निषेधे सति निगमशतैर्लक्षणावृत्तितस्तत्
कृच्छ्रेणावेद्यमानं परमसुखमयं भाति तस्मै नमस्ते ॥३॥
नो तिर्यञ्चम्-न मर्त्यं न पक्षी अथवा पशु, न ही मानव
न च सुरम्-असुरम् और न सुर असुर
न स्त्रियं नो पुंमांसं न ही स्त्री और न पुरुष
न द्रव्यं कर्म जातिं न द्रव्य कर्म जाति
गुणम्-अपि गुण भी
सत्-असत्-वा-अपि सत अथवा असत भी
ते रूपम्-आहु: आपके स्वरूप को कहा है
शिष्टं यत् स्यात्- शेष जो होता है
निषेधे सति निगम-शतै:- निषेध से (नेति नेति) होने पर शास्त्रों द्वारा
लक्षण-आवृत्तित:-तत् लक्षणों के आधार से जो
कृच्छ्रेण-आवेद्यमानं यत्किञ्चित समझा जा सकता है
परम-सुखमयं भाति (वह) परम सुख आनन्द स्वरूप से प्रकाशित है
तस्मै नमस्ते उन (आपको) नमस्कार है
आपका स्वरूप, न तिर्यक (पशु-पक्षी),न मानव न सुर और न ही असुर, न स्त्री न पुरुष, न द्रव्य कर्म जाति गुण, न सत अथवा असत रूपमय कहा जा सकता है। जो शेष रह जाता है, उसे निषेध पद्धति, अथवा 'नेति नेति' के लक्षणों के आधार पर शास्त्रों के द्वारा यत्किञ्चित समझाया जा सकता है। उस परम सुख आनन्द से प्रकाशित आपके स्वरूप को नमस्कार है।
मायायां बिम्बितस्त्वं सृजसि महदहङ्कारतन्मात्रभेदै-
र्भूतग्रामेन्द्रियाद्यैरपि सकलजगत्स्वप्नसङ्कल्पकल्पम् ।
भूय: संहृत्य सर्वं कमठ इव पदान्यात्मना कालशक्त्या
गम्भीरे जायमाने तमसि वितिमिरो भासि तस्मै नमस्ते ॥४॥
मायायां बिम्बित:-त्वं माया में प्रतिबिम्बित आप
सृजसि महत्-अहङ्कार- सृष्टि करते है महत, अहङ्कार,
तन्मात्र-भेदै:- तन्मात्रा के (पांच) भेद
भूत-ग्राम-इन्द्रिय-आद्यै:-अपि (पञ्च) भूतों के समूह, ग्यारह इन्द्रियों आदि से भी
सकल-जगत्- समस्त संसार को
स्वप्न-सङ्कल्प-कल्पम् (जो) स्वप्न में कल्पित के समान (है)
भूय: संहृत्य सर्वं (और) फिर समेट कर सब कुछ
कमठ इव पदानि- कछुवे के समान पैरों को
आत्मना कालशक्त्या अपनी ही काल शक्ति के द्वारा
गम्भीरे जायमाने तमसि अत्यन्त गम्भीर हो जाने पर अन्धकार के
वितिमिर: भासि अन्धकार रहित (आप) प्रकाशित होते हैं
तस्मै नमस्ते उन आपको नमस्कार है
स्वयं अपनी माया में प्रतिबिम्बित आप ही सृष्टि करते हैं महत, अहङ्कार, तन्मात्रा के पांच भेद, पञ्च भूतों के समूह, ग्यारह इन्द्रियों आदि की, और स्वप्न में कल्पित के समान समस्त संसार की। फिर अपनी ही काल शक्ति के द्वारा, कछुवे के पैरों के समान आप सब कुछ अपने भीतर समेट लेते हैं। उस समय अन्धकार के अत्यन्त गम्भीर हो जाने पर भी आप सर्वथा अन्धकार से सर्वथा रहित सदा प्रकाशमान रहते हैं। उन आपको नमस्कार है।
शब्दब्रह्मेति कर्मेत्यणुरिति भगवन् काल इत्यालपन्ति
त्वामेकं विश्वहेतुं सकलमयतया सर्वथा कल्प्यमानम् ।
वेदान्तैर्यत्तु गीतं पुरुषपरचिदात्माभिधं तत्तु तत्त्वं
प्रेक्षामात्रेण मूलप्रकृतिविकृतिकृत् कृष्ण तस्मै नमस्ते ॥५॥
शब्द-ब्रह्म-इति शब्द ब्रह्म इस प्रकार
कर्म-इति-अणु-इति कर्म, अणु इस प्रकार
भगवन् हे भगवन!
काल इति-आलपन्ति समय इस प्रकार कहते हैं (लोग)
त्वाम्-एकं विश्व-हेतुं आपको ही एकमात्र कारण विश्व का
सकलमयतया (क्योंकि) (आप) सभी कुछ में व्याप्त हैं
सर्वथा कल्प्यमानम् (और) इन सब प्रकार से आपकी कल्पना उचित ही है
वेदान्तै:-यत्तु गीतं वेदान्तों में जिस प्रकार कहा गया है
पुरुष-पर-चित्-आत्मा- पुरुष, पर, चित और आत्मन
अभिधं तत्तु तत्त्वं प्रतिपादित जो तत्त्व है (वह ब्रह्म)
प्रेक्षा-मात्रेण (उसकी) दृष्टि मात्र से
मूल-प्रकृति-विकृति-कृत् मूल प्रकृति में विकार उत्पन्न करती है
कृष्ण तस्मै नमस्ते उन कृष्ण को नमस्कार है
हे भगवन! लोग आपको शब्द ब्रह्म, कर्म, अणु और समय आदि रूप में वर्णित करने की चेष्टा करते हैं, क्योंकि आप ही सर्व व्याप्त हैं और विश्व के एकमात्र कारण हैं। इसी लिए आपके लिए यह कल्पना उचित ही है। वेदान्तों में जिसे पुरुष, पर, चित्त कहा है और आत्मन में जिस तत्त्व (ब्रह्म) का प्रतिपादन है वे आप ही हैं। उन्हीं, हे कृष्ण आपको नमस्कार है।
सत्त्वेनासत्तया वा न च खलु सदसत्त्वेन निर्वाच्यरूपा
धत्ते यासावविद्या गुणफणिमतिवद्विश्वदृश्यावभासम् ।
विद्यात्वं सैव याता श्रुतिवचनलवैर्यत्कृपास्यन्दलाभे
संसारारण्यसद्यस्त्रुटनपरशुतामेति तस्मै नमस्ते ॥६॥
सत्त्वेन-असत्तया वा सत अथवा असत
न च खलु सदसत्त्वेन और न ही सत और असत (दोनों) से
निर्वाच्यरूपा धत्ते अवर्णनीय सत्ता (धारण करती है)
या-असौ-अविद्या जो यह अविद्या
गुण-फणि-मति-वत्- रज्जु और सर्प के समान
विश्व-दृश्य-अवभासम् दृष्यमान जगत का आभास (वैसा ही है)
विद्यात्वं सा-एव याता विद्या स्वरूप को धारण कर लेने पर
श्रुति-वचन-लवै:- (और) कुछ श्रुतियों के वचनों से
यत्-कृपा-स्यन्द-लाभे जो कृपा के प्रवाह के प्राप्त होने पर
संसार-अरण्य-सद्य:- संसार रूपी वन का शीघ्र ही
त्रुटन-परशुताम्-एति काटने के लिए परशु रूप धारण कर लेती है
तस्मै नमस्ते ऐसे आपको नमस्कार है
अविद्या जो न सत है, न असत है, और न ही सत असत है, वह अवर्णनीय सत्ता धारण करती है, और रज्जु और सर्प की सत्ता के समान ही, दृष्यमान जगत का आभास कराती है। वही अविद्या जब विद्या रूपी हो जाती है, तब कुछ श्रुतियों के वचनों से और कुछ कृपा का प्रवाह प्राप्त होने से शीघ्र ही संसार रूपी वन को छेदने के लिए परशु रूप हो जाती है। ऐसे विद्या रूप आपको नमस्कार है।
भूषासु स्वर्णवद्वा जगति घटशरावादिके मृत्तिकाव-
त्तत्त्वे सञ्चिन्त्यमाने स्फुरति तदधुनाप्यद्वितीयं वपुस्ते ।
स्वप्नद्रष्टु: प्रबोधे तिमिरलयविधौ जीर्णरज्जोश्च यद्व-
द्विद्यालाभे तथैव स्फुटमपि विकसेत् कृष्ण तस्मै नमस्ते ॥७॥
भूषासु स्वर्ण-वत्-वा आभूषणों में स्वर्ण के समान अथवा
जगति घट-शराव-आदिके संसार में, घडे सिकोरे आदि में
मृत्तिकावत्- मट्टी के समान
तत्त्वे सञ्चिन्त्यमाने (आपके) तत्त्व के स्वरूप का विचार करने पर
स्फुरति तत्-अधुना-अपि- प्रकाशित होता है वह अब भी
अद्वितीयं वपु:-ते अद्वितीय स्वरूप आपका
स्वप्न-द्रष्टु: प्रबोधे स्वप्न देखने वाले के जाग जाने पर
तिमिर-लय-विधौ अन्धकार के लुप्त हो जाने की जो अवस्था है
जीर्ण-रज्जो:-च यत्-वत्- और पुरानी रस्सी को जो (भ्रम है) उसी प्रकार
विद्यालाभे तथा-एव विद्या के लाभ हो जाने पर वैसे ही
स्फुटम्-अपि विकसेत् तत्त्व भी प्रकट हो
कृष्ण तस्मै नमस्ते हे कृष्ण! आपको नमस्कार है
इस संसार में, जैसे आभूषणों में स्वर्ण अथवा घडे और सिकोरों में मिट्टी का तत्त्व रूप में होना भासित होता है, अथवा स्वप्न देखने वाले के जाग जाने पर जिस प्रकाश का अनुभव होता है, वैसा ही अनुभव आपके तत्त्व स्वरूप के विषय में विचार करने पर होता है। जिस प्रकार ज्ञान के उदय होने से पुरानी रस्सी में सर्प का भ्रम मिट जाता है उसी प्रकार मुझे आपके स्वरूप का तत्त्वत: ज्ञान प्राप्त हो। हे कृष्ण! आपको नमस्कार है।
यद्भीत्योदेति सूर्यो दहति च दहनो वाति वायुस्तथान्ये
यद्भीता: पद्मजाद्या: पुनरुचितबलीनाहरन्तेऽनुकालम् ।
येनैवारोपिता: प्राङनिजपदमपि ते च्यावितारश्च पश्चात्
तस्मै विश्वं नियन्त्रे वयमपि भवते कृष्ण कुर्म: प्रणामम् ॥८॥
यत्-भीत्या-उदेति सूर्य: जिनके भय से उदित होता है सूर्य
दहति च दहन: जलाती है अग्नि
वाति वायु:-तथा-अन्ये बहती है वायु और अन्य भी
यत्-भीता: पद्मज-आद्या: जिनसे भयभीत हो कर, ब्रह्मा आदि
पुन:-उचित-बलीन्- फिर यथोचित (समय पर) बलि आदि
आहरन्ते-अनुकालं लाते हैं समय समय पर
येन-एव-आरोपिता: जिनके द्वारा ही नियुक्त हैं
प्राक्-निज-पदम्-अपि पहले अपने स्थान पर, भी
ते च्यावितार:-च पश्चात् वे और पदच्युत होने पर बाद में
तस्मै विश्वं नियन्त्रे उन विश्व के नियन्ता को
वयम्-अपि भवते कृष्ण हम भी आपको हे कृष्ण!
कुर्म: प्रणामम् करते हैं प्रणाम
जिनके भय से सूर्य उदित होता है, अग्नि जलाती है और वायु बहती है, तथा अन्य सभी ब्रह्मा आदि जिनसे भयभीत हो कर समय समय पर बलि प्रदान करते हैं, एवं जिनके द्वारा सभी अपने पदों पर नियुक्त होते हैं और बाद में पद च्युत हो जाते हैं, उन विश्व के नियन्ता, हे श्री कृष्ण! हम भी आपको प्रणाम करते हैं।
त्रैलोक्यं भावयन्तं त्रिगुणमयमिदं त्र्यक्षरस्यैकवाच्यं
त्रीशानामैक्यरूपं त्रिभिरपि निगमैर्गीयमानस्वरूपम् ।
तिस्रोवस्था विदन्तं त्रियुगजनिजुषं त्रिक्रमाक्रान्तविश्वं
त्रैकाल्ये भेदहीनं त्रिभिरहमनिशं योगभेदैर्भजे त्वाम् ॥९॥
त्रैलोक्यं भावयन्तं त्रिलोक की रचना करने वाले उनको
त्रिगुणमयम्-इदं त्रिगुणात्मक इसको
त्र्यक्षरस्य-ऐकवाच्यं त्रि अक्षर (प्रणव) के एकमात्र वाच्य को
त्रि-ईशानाम्-ऐक्यरूपम् त्रिमूर्ति के एकमेव स्वरूप को
त्रिभि:अपि निगमै:- तीनो वेदों के द्वारा भी
गीयमान-स्वरूपम् वन्दित स्वरूप वालों को
तिस्र:-अवस्था विदन्तं तीनों अवस्थाओं के ज्ञाता को
त्रियुग-जनि-जुषं तीनों युगों में अवतार धारण करने वाले हैं
त्रि-क्रम-आक्रान्त-विश्वं तीन पगों में आक्रान्त करने वाले हैं विश्व को
त्रैकाल्ये भेदहीनं तीनों कालों में समान हैं
त्रिभि:-अहम्-अनिशं तीन के द्वारा मैं सदा
योगभेदै:-भजे त्वाम् भिन्न योगों से भजूंगा आपको
इस प्रपञ्चमय जगत की त्रिगुणों (सत्व, रज, तम) से रचना करने वाले, त्रि अक्षर (प्रणव) के एकमात्र वाच्य, त्रिमूर्ति (ब्रह्मा, विष्णु, महेश) के एकमेव स्वरूप, तीनों वेदों (साम, अथर्व, यजुर) के द्वारा वन्दित स्वरूप वाले, तीनों अवस्थाओं (जाग्रत, स्वप्न, सुषुप्ति) के ज्ञाता, तीनों युगों (सत, त्रेता, द्वापर) में अवतार धारण करने वाले, तीन पगों में विश्व को आक्रान्त करने वाले, तीनों कालों ( भूत, वर्तमान, भविष्यत) मे निर्भेद्य, आपको मैं तीनों योगों (ज्ञान, कर्म, भक्ति) से निरन्तर भजूंगा।
सत्यं शुद्धं विबुद्धं जयति तव वपुर्नित्यमुक्तं निरीहं
निर्द्वन्द्वं निर्विकारं निखिलगुणगणव्यञ्जनाधारभूतम् ।
निर्मूलं निर्मलं तन्निरवधिमहिमोल्लासि निर्लीनमन्त-
र्निस्सङ्गानां मुनीनां निरुपमपरमानन्दसान्द्रप्रकाशम् ॥१०॥
सत्यं शुद्धं विबुद्धं सत्य, शुद्ध, प्रबुद्ध
जयति तव वपु:- प्रकाशित होता है आपका स्वरूप
नित्य-मुक्तं निरीहं (जो) सदा विमुक्त है, नि:स्पृह है,
निर्द्वन्द्वं निर्विकारं द्वन्द्व रहित है, विकार से परे है
निखिल गुण-गण- समस्त गुणों के समूहों के
व्यञ्जन-आधार-भूतम् पदार्थों के आधार भूत हैं
निर्मूलं निर्मलं तत्- कारण रहित, पवित्र, वह
निरवधि-महिम-उल्लासि असीम वैभव से परिपूर्ण
निर्लीनम्-अन्त:- लीन अन्त;करण में
निस्सङ्गानाम् मुनीनां निर्लिप्त मुनियों के
निरुपम-परम-आनन्द- उपमा रहित, परम आनन्द के
सान्द्र-प्रकाशम् घनीभूत प्रकाश युक्त
हे भगवन! आपका स्वरूप, सत्य है, शुद्ध है, प्रबुद्ध है, सदा विमुक्त है, नि:स्पृह है, द्वन्द्व रहित है, विकारों से परे है, समस्त गुणों के समूहों के पदार्थों का आधार भूत है, कारण रहित है, पवित्र और असीम वैभव से परिपूर्ण है, निर्लिप्त मुनियों के अन्त:करण में लीन रहने वाला है, उपमा रहित है, तथा परम आनन्द के धनीभूत प्रकाश से युक्त उत्कृष्ट रूप से प्रकाशित है।
दुर्वारं द्वादशारं त्रिशतपरिमिलत्षष्टिपर्वाभिवीतं
सम्भ्राम्यत् क्रूरवेगं क्षणमनु जगदाच्छिद्य सन्धावमानम् ।
चक्रं ते कालरूपं व्यथयतु न तु मां त्वत्पदैकावलम्बं
विष्णो कारुण्यसिन्धो पवनपुरपते पाहि सर्वामयौघात् ॥११॥
दुर्वारं द्वादश-आरं अपरिवर्तनीय द्वादश आरी वाले (१२ महीने)
त्रिशत-परिमिलत्-षष्टि- तीन सौ मिलित साठ
पर्व-अभिवीतं (३६० दिनों) पर्वों से युक्त
सम्भ्राम्यत् क्रूर-वेगं चक्कर काटता हुआ क्रूर तीव्रता से
क्षणमनु जगत्-आच्छिद्य प्रति क्षण जगत को काटता हुआ
सन्धावमानं दौडता हुआ
चक्रं ते कालरूपं चक्र आपका काल रूपी
व्यथयतु न तु मां पीडित न ही करे मुझको
त्वत्-पदैक-अवलम्बं एकमात्र आपके चरणों के ही शरणागत को
विष्णो कारुण्यसिन्धो हे विष्णु! करुणासिन्धु!
पवनपुरपते हे पवनपुरपते!
पाहि-सर्व-आमय-औघात् रक्षा करें सभी रोगों के समूहों से
हे विष्णु! अपरिवर्तनीय द्वादश आरी (१२ महीनों) वाला, तीन सौ मिलित साठ (३६० दिनों) पर्वों वाला, क्रूर तीव्रता से चक्कर काटते हुए, प्रति क्षण जगत के पीछे दौडते और उसका विनाश करते हुए, आपका काल रूपी चक्र मुझे, जो एकमात्र आपके चरणों का शरणागत है, पीडित न ही करे। हे करुणासिन्धु! हे पवनपुरपते! सभी रोगों के समूहों से मेरी रक्षा करें।

Narayaneeyam - Dasakam 97 (Markandeya)

Narayaneeyam - Dasakam 97 (Markandeya) 

 https://youtu.be/MZo_Mvp2CMg

 

http://youtu.be/FZRDdIj_wjk



------==================
Dashaka 97
त्रैगुण्याद्भिन्नरूपं भवति हि भुवने हीनमध्योत्तमं यत्
ज्ञानं श्रद्धा च कर्ता वसतिरपि सुखं कर्म चाहारभेदा: ।
त्वत्क्षेत्रत्वन्निषेवादि तु यदिह पुनस्त्वत्परं तत्तु सर्वं
प्राहुर्नैगुण्यनिष्ठं तदनुभजनतो मङ्क्षु सिद्धो भवेयम् ॥१॥
त्रैगुण्यात्-भिन्न-रूपं because of the three gunas, different kinds
भवति हि भुवने are indeed there, in this world
हीन-मध्य-उत्तमं यत् low, middle and high, that
ज्ञानं श्रद्धा च कर्ता knowledge, faith and doer
वसति:-अपि सुखं residence and happiness
कर्म च-आहार-भेदा: work and food various
त्वत्-क्षेत्र-त्वत्-निषेवा- Thy temple, Thy worship
आदि तु यत्-इह etc., indeed whatever there is
पुन:-त्वत्-परं again pertaining to Thee
तत्-तु सर्वं all that indeed
प्राहु:-नैगुण्य-निष्ठं is said to be beyond three gunas
तत्-अनुभजनत: that resorting to
मङ्क्षु सिद्ध:-भवेयम् soon I will become perfect
All entities in this world, knowledge, faith, work, residence, happiness, food etc., being constituted of the three gunas, are of different kinds and different gradations, such as, low, mediocre or high. But entities and activities pertaining to Thee, Thy temples and Thy worship are beyond these three gunas. By resorting to these, I will soon become perfect (free).
त्वय्येव न्यस्तचित्त: सुखमयि विचरन् सर्वचेष्टास्त्वदर्थं
त्वद्भक्तै: सेव्यमानानपि चरितचरानाश्रयन् पुण्यदेशान् ।
दस्यौ विप्रे मृगादिष्वपि च सममतिर्मुच्यमानावमान-
स्पर्धासूयादिदोष: सततमखिलभूतेषु संपूजये त्वाम् ॥२॥
त्वयि-एव न्यस्त-चित्त: in Thee alone (with) fixed mind
सुखम्-अयि विचरन् happily, O Thou! Living
सर्व-चेष्टा:-त्वत्-अर्थं all actions to Thee dedicated
त्वत्-भक्तै: सेव्यमानान्-अपि by Thy devotees resorted to (now)
चरित-चरान्-आश्रयन् or which were resorted to, going to
पुण्य-देशान् (those) holy places
दस्यौ विप्रे in a robber and Braahmin
मृगादिषु-अपि च सममति:- in animals also equal minded
मुच्यमान-अवमान- shedding dishonour and honour
स्पर्धा-असूया-आदि-दोष: enimity and jealousy etc., defects
सततम्-अखिल-भूतेषु always, in all beings
संपूजये त्वाम् will worship Thee
O Lord! With my mind fixed in Thee, I will live happily dedicating all my actions to Thee. I will go to the holy places, where Thy devotees go, or where they went in the past. I will maintain an equal minded behaviour towards a robber or a Braahmin and also towards animals. Shedding the defective mental attitude of dishonour, honour, enimity, jealousy etc., I will worship Thee in all beings.
त्वद्भावो यावदेषु स्फुरति न विशदं तावदेवं ह्युपास्तिं
कुर्वन्नैकात्म्यबोधे झटिति विकसति त्वन्मयोऽहं चरेयम् ।
त्वद्धर्मस्यास्य तावत् किमपि न भगवन् प्रस्तुतस्य प्रणाश-
स्तस्मात्सर्वात्मनैव प्रदिश मम विभो भक्तिमार्गं मनोज्ञम् ॥३॥
त्वत्-भाव: यावत्- Thy-ness, until
एषु स्फुरति न विशदं in all these, does no manifest clearly
तावत्-एवं हि-उपास्तिं till then in this way only worship
कुर्वन्-ऐकात्म्य-बोधे doing, oneness (in everything) knowledge
झटिति विकसति suddenly dawns
त्वत्-मय:-अहं चरेयम् with Thee identified I will move about
त्वत्-धर्मस्य-अस्य Thy (Bhaagavat) Dharma, this
तावत्-किम्-अपि न till then, in the least also, will not
भगवन् O Lord!
प्रस्तुतस्य प्रणाश:- having being started, lost
तस्मात्-सर्व-आत्मना-एव therefore, in its all totality alone
प्रदिश मम विभो give to me O Lord!
भक्ति-मार्गं मनोज्ञम् the captivating path of devotion
In all the entities, until oneness with Thee does not clearly manifest, I will continue to worship in this way only. By which when the knowledge of oneness suddenly dawns, I will move about with total identification with Thee. O Lord! Once the practice of Bhaagvata Dharma is begun, it can not be totally lost. Therefore. O Lord! set me on the captivating path of devotion.
तं चैनं भक्तियोगं द्रढयितुमयि मे साध्यमारोग्यमायु-
र्दिष्ट्या तत्रापि सेव्यं तव चरणमहो भेषजायेव दुग्धम् ।
मार्कण्डेयो हि पूर्वं गणकनिगदितद्वादशाब्दायुरुच्चै:
सेवित्वा वत्सरं त्वां तव भटनिवहैर्द्रावयामास मृत्युम् ॥४॥
तं च-एनं भक्ति-योगं and that this Bhakti Yoga
द्रढयितुम्-अयि to be firmly established, O Thou!
मे साध्यम्- by me is to be persued
आरोग्यम्-आयु:- good health and long life
दिष्ट्या तत्र-अपि fortunately, there also
सेव्यं तव चरणम्- service to Thy feet (alone is to be done)
अहो भेषजाय-एव दुग्धम् wonderful! For medicine alone is milk
मार्कण्डेय: हि पूर्वं Maarkandeya indeed, long ago
गणक-निगदित- by the astrologer being told
द्वादश-आब्द-आयु:- twelve years of age
उच्चै: सेवित्वा वत्सरं intensly serving for one year
त्वां तव भट-निवहै:- Thee, by Thy emissaries
द्रावयामास मृत्युम् drove away was death
O Lord! In order to get firmly established in Bhakti Yoga, I need good health and long life. Fortunately, to achieve this also, service at Thy feet is to be done. Wonderful it is that the medicine is milk only. Long ago, Maarkandeya was told by an astrologer that his life span was of twelve years only. He worshipped intensely at Thy feet for one year and when death approached, it was driven away by Thy emissaries.
मार्कण्डेयश्चिरायु: स खलु पुनरपि त्वत्पर: पुष्पभद्रा-
तीरे निन्ये तपस्यन्नतुलसुखरति: षट् तु मन्वन्तराणि ।
देवेन्द्र: सप्तमस्तं सुरयुवतिमरुन्मन्मथैर्मोहयिष्यन्
योगोष्मप्लुष्यमाणैर्न तु पुनरशकत्त्वज्जनं निर्जयेत् क: ॥५॥
मार्कण्डेय:-चिर-आयु: Maarkandeya, ever living
स खलु पुन:-अपि त्वत्-पर: he indeed again also towards Thee inclined
पुष्पभद्रा-तीरे तपस्यन्- on the banks of Pushpabhadraa (river) meditating
अतुल-सुख-रति: imcomparable bliss enjoying
षट् तु मन्वन्तराणि six indeed Manvantaras
देवेन्द्र: सप्तम:-तं in the seventh (Manvantra), him (the Indra)
सुरयुवति-मरुत्-मन्मथै:- with the help of celestial damsels, soft breeze and cupid
मोहयिष्यन् trying to seduce (Maarkandeya)
योग-उष्म-प्लुष्यमाणै: by the heat (generated by) the yoga, scorched, (by it)
न तु पुन:-अशकत्- not indeed again succeed
त्वत्-जनं निर्जयेत् क: Thy devotees who can overcome
Always inclined towards worshipping Thee, Maarkandeya was thus endowed with a blessing of living for ever. He continued to do penance on the banks of Pushpabhadraa river and revelled in incomparable bliss for six manvantras. In the seventh Manvantra, the Indra there, tried to seduce him with the help of celestial damsels, soft breeze and Cupid the god of love.They did not succeed, rather they were scorched by the heat generated by the sage's yoga. Who can overcome Thy devotee?
प्रीत्या नारायणाख्यस्त्वमथ नरसख: प्राप्तवानस्य पार्श्वं
तुष्ट्या तोष्टूयमान: स तु विविधवरैर्लोभितो नानुमेने ।
द्रष्टुं माय़ां त्वदीयां किल पुनरवृणोद्भक्तितृप्तान्तरात्मा
मायादु:खानभिज्ञस्तदपि मृगयते नूनमाश्चर्यहेतो: ॥६॥
प्रीत्या नारायण-आख्य:- being pleased, called Naaraayana
त्वम्-अथ नरसख: Thou then with Nara as friend
प्राप्तवान्-अस्य पार्श्वं reached to his nearness
तुष्ट्या तोष्टूयमान: highly joyous, (he sang) Thy praises
स तु विविधवरै:- he also by various boons
लोभित: न अनुमेने (being) tempted, did not care for them
द्रष्टुं मायां त्वदीयं किल to see Maayaa of Thee, indeed
पुन:-अवृणोत्- again, asked for
भक्ति-तृप्त-अन्तरात्मा with devotion alone was satisfied his innermost self
माया-दु:ख-अनभिज्ञ:- (caused by) Maayaa, sorrow not knowing
तदपि मृगयते that also seeks
नूनम्-आश्चर्य-हेतो: indeed out of curiosity
Thou as sage Naaraayana, along with Thy friend Nara went near Maarkandeya, and were repeatedly praised by him with great joy. Thou offered to him various boons, but he did not care for them, being satisfied to his innermost self with devotion to Thee. Then he asked to see Thy Maayaa. Being ignorant of the sorrows caused by Maayaa, he chose this boon out of sheer curiosity.
याते त्वय्याशु वाताकुलजलदगलत्तोयपूर्णातिघूर्णत्-
सप्तार्णोराशिमग्ने जगति स तु जले सम्भ्रमन् वर्षकोटी: ।
दीन: प्रैक्षिष्ट दूरे वटदलशयनं कञ्चिदाश्चर्यबालं
त्वामेव श्यामलाङ्गं वदनसरसिजन्यस्तपादाङ्गुलीकम् ॥७॥
याते त्वयि-आशु as Thou left, soon
वात-आकुल- the winds were highly disturbed
जलद-गलत्- (by them) the clouds broke loose
तोय-पूर्ण-अति-घूर्णत्- full of water and full of turmoil
सप्त-अर्णो-राशि-मग्ने the seven seas, in it submerged
जगति स तु जले the whole world, he too in the waters
सम्भ्रमन् वर्ष-कोटी: wandered for millions of years
दीन: प्रैक्षिष्ट दूरे exhausted, he saw far away
वट-दल-शयनं on a banyan leaf lying
कञ्चित्-आश्चर्य-बालं some undescribable child
त्वाम्-एव श्यामल-अङ्गं Thee alone of blue complexion body
वदन-सरसिज-न्यस्त- in the lotus mouth placed
पाद्-अङ्गुलीकम् the foot toe
As soon as Thou left, the clouds were tossed about by unruly winds and torrential rain waters made the waters of the seven seas overflow, submerging the whole world. Maarkandeya wandered in these waters for millions of years. Exhausted, he saw far away, a wonderous Infant, Thee alone, with the body with a blue hue, lying on a banyan leaf, with the toe placed in the lotus mouth.
दृष्ट्वा त्वां हृष्टरोमा त्वरितमुपगत: स्प्रष्टुकामो मुनीन्द्र:
श्वासेनान्तर्निविष्ट: पुनरिह सकलं दृष्टवान् विष्टपौघम् ।
भूयोऽपि श्वासवातैर्बहिरनुपतितो वीक्षितस्त्वत्कटाक्षै-
र्मोदादाश्लेष्टुकामस्त्वयि पिहिततनौ स्वाश्रमे प्राग्वदासीत् ॥८॥
दृष्ट्वा त्वाम् seeing Thee
हृष्ट-रोमा full of horripilation
त्वरितम्-उपगत: hastily reaching
स्प्रष्टु-काम: मुनीन्द्र: to touch,wanting, the sage
श्वासेन-अन्त:-निविष्ट: by breath was inside drawn
पुन:-इह again in Thee
सकलं विष्टप-औघं the whole world expanse saw
भूय:-अपि श्वास-वातै:- again also by the breath wind
बहि:-अनुपतित: outside thrown
वीक्षित:-त्वत्-कटाक्षै:- looked at, by Thy sidelong glances
मोदात्-आश्लेष्टुकाम:- in great joy wanting to embrace
त्वयि पिहित-तनौ when Thy form vanished
स्व-आश्रमे प्राक्-वत्-आसीत् in his aashram, like before he was
Maarkandeya's body was full of horripilation and he rushed to touch Thee. He was drawn into Thee by Thy breath. There he saw the expanse of the whole world. Then thrown out by the breath, he was looked at by Thy sidelong glances. In great joy he approached Thee wanting to embrace Thee. Just then, Thy form disappeared and he found himself in his aashram as before.
गौर्या सार्धं तदग्रे पुरभिदथ गतस्त्वत्प्रियप्रेक्षणार्थी
सिद्धानेवास्य दत्वा स्वयमयमजरामृत्युतादीन् गतोऽभूत् ।
एवं त्वत्सेवयैव स्मररिपुरपि स प्रीयते येन तस्मा-
न्मूर्तित्रय्यात्मकस्त्वं ननु सकलनियन्तेति सुव्यक्तमासीत् ॥९॥
गौर्या सार्धं with Gauri
तत्-अग्रे पुरभित्-अथ in front of him Shiva then
गत:-त्वत्-प्रिय-प्रेक्षण-अर्थी went, Thy devotee to see wanting
सिद्धान्-एव-अस्य acquiered already by him (Maarkandeya)
दत्वा स्वयम्-अयम्- giving, of his own, he
अजरा-मृत्युता-आदीन् freedom from old age and death etc.,
गत:-अभूत् went away
एवं त्वत्-सेवया-एव thus by Thy service alone
स्मररिपु:-अपि Shiva also
स प्रीयते he is pleased
येन तस्मात्- by which, from that
मूर्ति-त्रयि-आत्मक:- the Trinity's own self
त्वं ननु सकल-नियन्ता- Thou alone (are) all controlling
इति सुव्यक्तम्-आसीत् thus very clearly became
Lord Shiva, along with Gauri went to Maarkandeya, desirous of seeing Thy devotee. He gave the boons of freedom from old age and death etc., without being asked for, which the sage had also acquired by his penance. In this manner, Lord Shiva was also pleased by the worship of Thee alone. This also clearly shows that Thou are Trinity itself Brahmaa Vishnu and Shiva , and also the inner controller of all.
त्र्यंशेस्मिन् सत्यलोके विधिहरिपुरभिन्मन्दिराण्यूर्ध्वमूर्ध्वं
तेभोऽप्यूर्ध्वं तु मायाविकृतिविरहितो भाति वैकुण्ठलोक: ।
तत्र त्वं कारणाम्भस्यपि पशुपकुले शुद्धसत्त्वैकरूपी
सच्चित्ब्रह्माद्वयात्मा पवनपुरपते पाहि मां सर्वरोगात् ॥१०॥
त्र्यंशे-अस्मिन् सत्यलोके in three parts in this Satyaloka
विधि-हर-पुरभित्- Brahamaa Vishnu and Shiva
मन्दिराणि-ऊर्ध्वम्-ऊर्ध्वं abodes one above the other
तेभ्य:-अपि-ऊर्ध्वं तु of them above also
माया-विकृति-विरहित: bereft of Maayaa and Prakriti
भाति वैकुण्ठलोक: shines the realm of Vaikuntha
तत्र त्वं कारण-अम्भसि- there Thou in Causal waters
अपि पशुपकुले also in the cowherd's house
शुद्ध-सत्त्वैक-रूपी pure Saatvic in form
सत्-चित्-ब्रह्म- Sat-Chit-Brahma
अद्वय-आत्मा non-dual self
पवनपुरपते O Lord of Guruvaayur
पाहि मां सर्व-रोगात् save me from all diseases
In the Satyaloka, in three parts, placed one above the other are located the abodes of Brahmaa Vishnu and Shiva. Above all these is the realm of Vaikuntha which is free from the effects of Maayaa and Prakriti, there, in the Causal Waters as also in the house of cowherds, Thou do shine in a pure Sattvic form as Sat Chit Brahma the non dual self. O Lord of Guruvaayur! do save me from all diseases.


दशक ९७
त्रैगुण्याद्भिन्नरूपं भवति हि भुवने हीनमध्योत्तमं यत्
ज्ञानं श्रद्धा च कर्ता वसतिरपि सुखं कर्म चाहारभेदा: ।
त्वत्क्षेत्रत्वन्निषेवादि तु यदिह पुनस्त्वत्परं तत्तु सर्वं
प्राहुर्नैगुण्यनिष्ठं तदनुभजनतो मङ्क्षु सिद्धो भवेयम् ॥१॥
त्रैगुण्यात्-भिन्न-रूपं तीनों गुणों के (प्रभाव से) विभिन्नता
भवति हि भुवने होती ही है संसार में
हीन-मध्य-उत्तमं यत् नीच मध्यम और उत्तम वह
ज्ञानं श्रद्धा च कर्ता ज्ञान श्रद्धा और कर्ता
वसति:-अपि सुखं निवास स्थान भी और सुख
कर्म च-आहार-भेदा: कर्म और विभिन्न भोज्य वस्तुएं
त्वत्-क्षेत्र-त्वत्-निषेवा- (किन्तु) आपके तीर्थ और आपकी सेवा
आदि तु यत्-इह आदि तो जो भी यहां है
पुन:-त्वत्-परं फिर केवल भवत्परक (हैं)
तत्-तु सर्वं वह सभी
प्राहु:-नैगुण्य-निष्ठं कहा गया है निर्गुण (गुणों से निर्लिप्त)
तत्-अनुभजनत: वही सब का सम्यक पालन कर के
मङ्क्षु सिद्ध:-भवेयम् शीघ्र ही सिद्ध हो जाऊंगा
इस संसार में तीनों गुणों के प्रभाव से, ज्ञान, श्रद्धा, कर्ता, निवास स्थान, सुख, कर्म और विभिन्न खाद्य पदार्थ आदि सभी नीच मध्यम और उत्तम वर्ग को प्राप्त करते है। किन्तु आपके तीर्थ और आपकी सेवा भवत्परक होने से तीनों गुणों के प्रभाव से रहित अर्थात निर्गुण हैं। उन्ही सब का सम्यक भाव से निरन्तर सेवन करते हुए मैं शीघ्र ही सिद्ध हो जाऊंगा।
त्वय्येव न्यस्तचित्त: सुखमयि विचरन् सर्वचेष्टास्त्वदर्थं
त्वद्भक्तै: सेव्यमानानपि चरितचरानाश्रयन् पुण्यदेशान् ।
दस्यौ विप्रे मृगादिष्वपि च सममतिर्मुच्यमानावमान-
स्पर्धासूयादिदोष: सततमखिलभूतेषु संपूजये त्वाम् ॥२॥
त्वयि-एव न्यस्त-चित्त: आप ही में दत्तचित्त हुआ (मैं)
सुखम्-अयि विचरन् अयि! सुख से विचरन करता हुआ
सर्व-चेष्टा:-त्वत्-अर्थं सभी चेष्टाओं को आपके निमित्त (करता हुआ)
त्वत्-भक्तै: सेव्यमानान्-अपि आपके भक्तों के द्वारा उपभुक्त भी
चरित-चरान्-आश्रयन् (अथवा) रहे थे जिन स्थानों में, रह्ते हुए
पुण्य-देशान् (उन) पवित्र स्थलों में
दस्यौ विप्रे चोर और ब्राह्मण में (भेद न करके)
मृगादिषु-अपि च सम मति:- पशुओं में भी समान बुद्धि रख कर
मुच्यमान-अवमान- त्याग कर मान (अपमान) को
स्पर्धा-असूया-आदि-दोष: स्पर्धा, असूया आदि दोषों (को न देखते हुए)
सततम्-अखिल-भूतेषु सर्वदा समस्त लोकजन में
संपूजये त्वाम् पूजन करूं आपका ही
ऐ भगवन! आपमें ही दत्तचित्त रह कर मैं, सुख से विचरण करूं। मेरी सभी चेष्टाएं आप ही के निमित्त हों। आपके भक्तों ने जिन स्थानों का उपभोग किया हो अथवा जहां वे रहे हों उन्ही पवित्र स्थलों में रहूं। चोर और ब्राह्मण में भेद न करूं। पशुओं में भी मेरी बुद्धि सम हो। मान और अपमान को त्याग कर स्पर्धा, असूया आदि दोषों को न देखते हुए सर्वदा समस्त लोकजनों में मैं आपको ही पूजूं।
त्वद्भावो यावदेषु स्फुरति न विशदं तावदेवं ह्युपास्तिं
कुर्वन्नैकात्म्यबोधे झटिति विकसति त्वन्मयोऽहं चरेयम् ।
त्वद्धर्मस्यास्य तावत् किमपि न भगवन् प्रस्तुतस्य प्रणाश-
स्तस्मात्सर्वात्मनैव प्रदिश मम विभो भक्तिमार्गं मनोज्ञम् ॥३॥
त्वत्-भाव: यावत्- आपके स्वरूपमयता के भाव को जब तक
एषु स्फुरति न विशदं इन सभी जीवों में भासित नहीं होता स्पष्टता से
तावत्-एवं हि-उपास्तिं तब तक ऐसे ही उपासना
कुर्वन्-ऐकात्म्य-बोधे करते हुए एकात्मस्वरूप के अनुभव में
झटिति विकसति अकस्मात प्रस्फुटित होने से
त्वत्-मय:-अहं चरेयम् त्वन्मय (भगवत्स्वरूप) मैं विचरूंगा
त्वत्-धर्मस्य-अस्य आपके (भगवत्धर्म) इसकी
तावत्-किम्-अपि न तब कुछ भी नहीं
भगवन् हे भगवन!
प्रस्तुतस्य प्रणाश:- आरम्भ होने पर क्षति होती है
तस्मात्-सर्व-आत्मना-एव इसलिए अन्तत: ही
प्रदिश मम विभो प्रदान करें मुझको हे विभो!
भक्ति-मार्गं मनोज्ञम् भक्ति मार्ग ही मनोहारी
जब तक इन सभी जीवों में आपकी स्वरूपमयता का स्पष्टतया आभास नहीं होता, मैं इसी प्रकार उपासना में संलग्न रहूंगा, ताकि, अकस्मात आपसे एकात्मस्वरूप के प्रस्फुटित होने पर, मैं त्वन्मय हो कर विचरूं। हे विभो! आपके इस भगवत्धर्म के आरम्भ होने पर, इसकी कुछ भी क्षति नहीं होती, इसलिए, अन्ततोगत्वा, मुझे मनोहारी भक्ति ही प्रदान कीजिए।
तं चैनं भक्तियोगं द्रढयितुमयि मे साध्यमारोग्यमायु-
र्दिष्ट्या तत्रापि सेव्यं तव चरणमहो भेषजायेव दुग्धम् ।
मार्कण्डेयो हि पूर्वं गणकनिगदितद्वादशाब्दायुरुच्चै:
सेवित्वा वत्सरं त्वां तव भटनिवहैर्द्रावयामास मृत्युम् ॥४॥
तं च-एनं भक्ति-योगं और उस इस भक्ति योग को
द्रढयितुम्-अयि दृढ करने के लिए, अयि भगवन!
मे साध्यम्- मेरे द्वारा साधनीय है
आरोग्यम्-आयु:- सुस्वास्थ और आयु
दिष्ट्या तत्र-अपि सौभाग्य से उसमें भी
सेव्यं तव चरणम्- सेवा (करनी) है आपके चरणो की
अहो भेषजाय-एव दुग्धम् अहो! पथ्य स्वरूप दूध ही है
मार्कण्डेय: हि पूर्वं मार्कण्डेय ने पहले
गणक-निगदित- ज्योतिषियों के द्वारा कहे गए
द्वादश-आब्द-आयु:- बारह वर्ष की आयु को
उच्चै: सेवित्वा वत्सरं तीव्र उपासना से वर्ष भर
त्वां तव भट-निवहै:- आपकी, आपके पार्षदों द्वारा
द्रावयामास मृत्युम् प्रताडित की गई थी मृत्यु
ऐसे भक्ति योग को सुस्थिर करने के लिए मुझे सुस्वास्थ-पूर्ण आयु के लिए भी साधना करनी होगी। सौभाग्य से इसके लिए भी आपकी ही उपासना अनिवार्य है। अहो! पथ्य स्वरूप दूध ही है। पहले ज्योतिषियों ने मार्कण्डेय की आयु बारह वर्ष की ही बताई थी। उन्होंने एक वर्ष तक आपकी गहन उपासना की, जिससे आपके पार्षदों ने मृत्यु को भी प्रताडित कर दिया।
मार्कण्डेयश्चिरायु: स खलु पुनरपि त्वत्पर: पुष्पभद्रा-
तीरे निन्ये तपस्यन्नतुलसुखरति: षट् तु मन्वन्तराणि ।
देवेन्द्र: सप्तमस्तं सुरयुवतिमरुन्मन्मथैर्मोहयिष्यन्
योगोष्मप्लुष्यमाणैर्न तु पुनरशकत्त्वज्जनं निर्जयेत् क: ॥५॥
मार्कण्डेय:-चिर-आयु: मार्कण्डेय चिरायु हैं
स खलु पुन:-अपि त्वत्-पर: वह निस्सन्देह फिर भी आपसे उन्मुख
पुष्पभद्रा-तीरे तपस्यन्- पुष्पभद्रा के किनारे तपस्या करते हुए
अतुल-सुख-रति: अतुलनीय सुख से ओतप्रोत
षट् तु मन्वन्तराणि छ मन्वन्तर तक तो (थे)
देवेन्द्र: सप्तम:-तं (फिर) इन्द्र ने सातवें उनके (मन्वन्तर में)
सुरयुवति-मरुत्-मन्मथै:- देवाङ्गनाओं वायु और कामदेव (के द्वारा)
मोहयिष्यन् मोहित करने के लिए (उद्यत) को
योग-उष्म-प्लुष्यमाणै: योग की उष्णता से दग्ध
न तु पुन:-अशकत्- न ही फिर समर्थ हुए
त्वत्-जनं निर्जयेत् क: आपके जनों को जीत सकता है कौन
मार्कण्डेय दीर्घायु हैं, फिर भी वे भवत्परक हैं। छ मन्वन्तरों तक पुष्पभद्रा नदी के तट पर तपस्या करते हुए अतुलनीय सुख में वे रहे। सातवें मन्वन्तर के इन्द्र ने देवाङ्गनाओं शीतल मधुर वायु और कामदेव के द्वारा उनको सम्मोहित करने की चेष्टा की, किन्तु योग की ऊष्णता से दग्ध हो कर वे सफल नहीं हुए। आपके भक्तों को कौन जीत सकता है!!
प्रीत्या नारायणाख्यस्त्वमथ नरसख: प्राप्तवानस्य पार्श्वं
तुष्ट्या तोष्टूयमान: स तु विविधवरैर्लोभितो नानुमेने ।
द्रष्टुं माय़ां त्वदीयां किल पुनरवृणोद्भक्तितृप्तान्तरात्मा
मायादु:खानभिज्ञस्तदपि मृगयते नूनमाश्चर्यहेतो: ॥६॥
प्रीत्या नारायण-आख्य:- प्रसन्न हो कर नारायण नाम धारी
त्वम्-अथ नरसख: आप फिर नर के सखा
प्राप्तवान्-अस्य पार्श्वं पहुंचे उनके (मार्कण्डेय) के पास
तुष्ट्या तोष्टूयमान: सन्तुष्ट हो कर स्तुति की उन्होंने
स तु विविधवरै:- किन्तु वे अनेक वरदानों से
लोभित: न अनुमेने लुब्ध किए जाने पर भी अवहेलना कर दी
द्रष्टुं मायां त्वदीयं किल देखने के लिए माया को आपकी निश्चय ही
पुन:-अवृणोत्- फिर प्रार्थना की
भक्ति-तृप्त-अन्तरात्मा भक्ति से तृप्त अन्तरात्मा वाले वे
माया-दु:ख-अनभिज्ञ:- माया जनित दु;खों से अनजान
तदपि मृगयते फिर भी चाहते हैं (माया के प्रभाव को देखना)
नूनम्-आश्चर्य-हेतो: केवलमात्र जिज्ञासा के कारण
तत्पश्चात नर के सखा नारायण नामधारी आप मार्कण्डेय के पास पहुंचे। अत्यन्त सन्तोष और प्रसन्नता से वे आपकी स्तुति करने लगे। आपने उनको अनेक प्रकार के वरदानों का प्रलोभन दिया किन्तु उन्होंने उन सब की अवहेलना कर दी। फिर उन्होंने आपकी माया देखने की प्रार्थना की। आपकी भक्ति से सुतृप्त होने पर भी मायाजनित दुखों से अनजान होने के कारण केवल जिज्ञासा वश ही वे माया का प्रभाव देखना चाहते थे।
याते त्वय्याशु वाताकुलजलदगलत्तोयपूर्णातिघूर्णत्-
सप्तार्णोराशिमग्ने जगति स तु जले सम्भ्रमन् वर्षकोटी: ।
दीन: प्रैक्षिष्ट दूरे वटदलशयनं कञ्चिदाश्चर्यबालं
त्वामेव श्यामलाङ्गं वदनसरसिजन्यस्तपादाङ्गुलीकम् ॥७॥
याते त्वयि-आशु जाने पर आपके शीघ्र ही
वात-आकुल- (तीव्र) वायु से व्याकुल हुए
जलद-गलत्- बिखरे बादल बरसने लगे
तोय-पूर्ण-अति-घूर्णत्- जल से परिपूर्ण भंवर से पूर्ण
सप्त-अर्णो-राशि-मग्ने सातों समुद्रों की जल राशि में डूब जाने से
जगति स तु जले जगत के, वे भी जल में
सम्भ्रमन् वर्ष-कोटी: भटकते हुए करोडों वर्षों तक
दीन: प्रैक्षिष्ट दूरे क्लान्त (उन्होंने) देखा दूर में
वट-दल-शयनं वट पत्र पर सोते हुए
कञ्चित्-आश्चर्य-बालं किसी आश्चर्यजनक बालक को
त्वाम्-एव श्यामल-अङ्गं आप को ही श्यामल अङ्ग वाले
वदन-सरसिज-न्यस्त- मुखकमल में डाले हुए
पाद्-अङ्गुलीकम् पग की अङ्गुलियों को
आपके चले जाने के बाद शीघ्र ही तीव्र वायु से व्याकुल हो कर बादल बिखर कर बरसने लगे और जल से परिपूर्ण सातों समुद्रों के जलों में उठते भंवर में सम्पूर्ण जगत डूब गया मार्कण्डेय भी उसमें करोडों वर्षों तक भटकते रहे। क्लान्ति ग्रस्त हुए उन्होनें दूरस्थ वट पत्र पर सोए हुए एक अद्भुत बालक को देखा। श्यामल अङ्ग वाले मुखकमल में अपने पग की अङ्गुली डाले हुए वह बालक आप ही थे।
दृष्ट्वा त्वां हृष्टरोमा त्वरितमुपगत: स्प्रष्टुकामो मुनीन्द्र:
श्वासेनान्तर्निविष्ट: पुनरिह सकलं दृष्टवान् विष्टपौघम् ।
भूयोऽपि श्वासवातैर्बहिरनुपतितो वीक्षितस्त्वत्कटाक्षै-
र्मोदादाश्लेष्टुकामस्त्वयि पिहिततनौ स्वाश्रमे प्राग्वदासीत् ॥८॥
दृष्ट्वा त्वाम् देख कर आपको
हृष्ट-रोमा रोमाञ्चित रोम वाले
त्वरितम्-उपगत: सहसा पहुंच कर
स्प्रष्टु-काम: मुनीन्द्र: स्पर्श करने के इच्छुक मुनि
श्वासेन-अन्त:-निविष्ट: (आपके) श्वास से भीतर प्रविष्ट (हो कर)
पुन:-इह फिर से यहां
सकलं दृष्टवान विष्टप-औघं समस्त देखा ब्रह्माण्ड और भुवनों को
भूय:-अपि श्वास-वातै:- फिर से श्वास की वायु से
बहि:-अनुपतित: बाहर आ गिरने पर
वीक्षित:-त्वत्-कटाक्षै:- देखे गए आपके कटाक्षों से
मोदात्-आश्लेष्टुकाम:- हर्ष आवेष से आलिङ्गन करने के इच्छुक
त्वयि पिहित-तनौ आपके अन्तर्धान होने पर स्वरूप के
स्व-आश्रमे प्राक्-वत्-आसीत् अपने आश्रम में पहले के समान स्थित थे
मार्कण्डेय मुनि ने जब आपको देखा, हर्षातिरेक से उनका शरीर रोमाञ्च पुलकित हो उठा। आपके स्पर्श के इच्छुक मुनि सहसा आपके निकट पहुंचे, किन्तु आपके श्वास के साथ आपके भीतर प्रविष्ट कर गए। वहां उन्होने समस्त भुवनों के सहित ब्रह्माण्ड का विस्तार देखा। तत्पश्चात वे आपकी श्वास वायु से बाहर आ गिरे। आपने उनकी ओर कटाक्ष दृष्टि से देखा और हर्षातिरेक से वे फिर आपका आलिङ्गन करने को उद्यत हुए। किन्तु आपका स्वरूप अन्तर्धान हो गया और मुनि ने स्वयं को अपने आश्रम में पूर्ववत स्थित पाया।
गौर्या सार्धं तदग्रे पुरभिदथ गतस्त्वत्प्रियप्रेक्षणार्थी
सिद्धानेवास्य दत्वा स्वयमयमजरामृत्युतादीन् गतोऽभूत् ।
एवं त्वत्सेवयैव स्मररिपुरपि स प्रीयते येन तस्मा-
न्मूर्तित्रय्यात्मकस्त्वं ननु सकलनियन्तेति सुव्यक्तमासीत् ॥९॥
गौर्या सार्धं पार्वती के साथ
तत्-अग्रे पुरभित्-अथ उनके सामने शिव तब
गत:-त्वत्-प्रिय-प्रेक्षण-अर्थी गए, आपके भक्त को देखने की इच्छा से
सिद्धान्-एव-अस्य प्राप्त किए गए ही उनके
दत्वा स्वयम्-अयम्- दे कर, स्वेच्छा से उन्होंने (शिव ने)
अजरा-मृत्युता-आदीन् अजरता अमरता आदि
गत:-अभूत् चले गए
एवं त्वत्-सेवया-एव इस प्रकार आपकी सेवा से ही
स्मररिपु:-अपि शिव भी
स प्रीयते वे प्रसन्न हो जाते हैं
येन तस्मात्- जिससे, उससे
मूर्ति-त्रयि-आत्मक:- त्रिमूर्ति के आत्म स्वरूप
त्वं ननु सकल-नियन्ता- आप ही हैं और सभी के नियन्त्रक (हैं)
इति सुव्यक्तम्-आसीत् यह सुस्पष्ट हो गया
आपके भक्त को देखने की इच्छा से शिव, पार्वती के साथ मार्कण्डेय के समक्ष गए। पहले से ही प्राप्त किए हुए अजरता एवं अमरता आदि वर शिव ने स्वेच्छा से उन्हें दिए और चले गए। इससे यही प्रतीत होता है कि शिव भी आपकी सेवा करने वालों से प्रसन्न होते हैं। और, यह भी सुस्पष्ट हो जाता है कि त्रिमूर्ति के आत्म स्वरूप आप ही हैं और आप ही सभी के नियन्त्रक भी हैं।
त्र्यंशेस्मिन् सत्यलोके विधिहरिपुरभिन्मन्दिराण्यूर्ध्वमूर्ध्वं
तेभोऽप्यूर्ध्वं तु मायाविकृतिविरहितो भाति वैकुण्ठलोक: ।
तत्र त्वं कारणाम्भस्यपि पशुपकुले शुद्धसत्त्वैकरूपी
सच्चित्ब्रह्माद्वयात्मा पवनपुरपते पाहि मां सर्वरोगात् ॥१०॥
त्र्यंशे-अस्मिन् सत्यलोके तीन अंशों में इस सत्यलोक में
विधि-हर-पुरभित्- ब्रह्मा विष्णु और शिव के
मन्दिराणि-ऊर्ध्वम्-ऊर्ध्वं मन्दिर हैं एक के ऊपर एक
तेभ्य:-अपि-ऊर्ध्वं तु उनके भी ऊपर तो
माया-विकृति-विरहित: माया के विकारों से रहित
भाति वैकुण्ठलोक: सुशोभित है वैकुण्ठ लोक
तत्र त्वं कारण-अम्भसि- वहां आप कारणोदक में
अपि पशुपकुले (और) गोप कुल में भी (निवास करने वाले)
शुद्ध-सत्त्वैक-रूपी शुद्ध सत्त्व केवल रूप में
सत्-चित्-ब्रह्म- सत चित ब्रह्म
अद्वय-आत्मा अद्वैत आत्मा स्वरूप में (स्थित हैं)
पवनपुरपते हे पवनपुरपते!
पाहि मां सर्व-रोगात् रक्षा करें मेरी सभी रोगों से
इस सत्यलोक में तीन अंशों में ब्रह्मा विष्णु और शिव के मन्दिर हैं जो क्रमश: एक के ऊपर एक हैं। उनके भी ऊपर माया के विकारों से रहित वैकुण्ठ लोक सुशोभित हैं। वहां कारणोदक में और गोपकुल में भी आप निवास करते हैं। केवल शुद्ध सात्विक रूप में अद्वैत आत्मा आप, सत चित ब्रह्म स्वरूप में वहां स्थित हैं। हे पवनपुरपते! सभी रोगों से मेरी रक्षा करें।